Buôn bán hài cốt trên mạng: khi ‘lời nguyền’ che đi rủi ro sinh học thật

Khi người ta nhắc đến lời nguyền của các pharaoh, nhiều hình ảnh ly kỳ và thần bí xuất hiện: những khai quật, tàn tích và những cái chết gắn liền với những lăng mộ cổ. Thực tế, phần lớn câu chuyện mang màu sắc văn hóa chứ không phải bằng chứng khoa học. Nhưng một hướng khác, ít lãng mạn hơn, đang xuất hiện: thị trường mua bán hài cốt và xác ướp qua mạng xã hội và dịch vụ bưu chính có thể phát tán mầm bệnh và chất độc tồn lưu từ chất bảo quản cũ.

Bài viết này giải thích cách thị trường trực tuyến hoạt động, những mối nguy sinh học và hóa học được phát hiện gần đây, và tại sao quy định cùng đào tạo cho lực lượng vận chuyển trở nên cần thiết — tất cả dựa trên phân tích khoa học và điều tra hiện có.

Từ huyền thoại đến hiện thực: vì sao cần nhìn kỹ hơn

Lời nguyền pharaoh như một ký ức văn hóa phổ biến ở phương Tây trước 1922 đã lan rộng khi các nhân vật liên quan tới khai quật qua đời, chẳng hạn cái chết của Lord Carnarvon năm 1923. Tuy nhiên, bằng chứng y tế không hỗ trợ yếu tố siêu nhiên: Howard Carter — người khai quật — sống tới năm 1939, và một nghiên cứu trên tạp chí BMJ theo dõi 44 người phương Tây tham gia khai quật cho thấy không có khác biệt về tỷ lệ tử vong giữa nhóm tiếp xúc và nhóm không tiếp xúc.

Quan trọng là phân biệt giữa truyền thuyết và rủi ro sinh học thực tế: khi xác ướp hoặc hài cốt được di chuyển, trưng bày, hoặc buôn bán mà không có biện pháp an toàn, các tác nhân sinh học và hóa chất độc hại có thể lan tỏa trong môi trường sống và lao động.

Thương mại hài cốt trên mạng: quy mô và hình thức

Một nghiên cứu công bố trên International Journal of Cultural Property điều tra hoạt động mua bán hài cốt trên không gian số. Các nhà nghiên cứu khảo sát 128 bài đăng và lô đấu giá giai đoạn 2011–2025, ghi nhận nhiều trường hợp rao bán bộ phận người rời rạc (tay, chân) và đầu ướp nguyên vẹn. Cụ thể, phân tích cho thấy 27 bài đăng đề cập bán bộ phận riêng lẻ và 21 trường hợp là đầu ướp hoàn chỉnh; hơn một nửa số vật phẩm thuộc nhóm hộp sọ, hoặc đầu còn tóc, mô, kể cả các đầu thu nhỏ tsantsas.

Sự công khai của thị trường tăng mạnh kể từ năm 2022, theo tác giả nghiên cứu. Một video lan truyền trên TikTok được xem là chất xúc tác, và tới năm 2024, điều tra trên bốn nhóm riêng tư trên Facebook cho thấy giao dịch diễn ra bài bản — từ thuật ngữ chuyên ngành đến quy ước giao dịch — tạo thành một hệ sinh thái mua bán tương đối chuyên nghiệp nhưng thiếu kiểm soát pháp lý và an toàn sinh học.

Những mối nguy trực tiếp từ vật phẩm: nấm, bào tử và kim loại nặng

Xác ướp và mô bảo quản không phải là vật vô trùng. Quá trình ướp xác chỉ làm chậm sự phân hủy chứ không tiêu diệt hoàn toàn vi sinh vật. Trong ảnh chụp và mô tả từ các bài đăng, nghiên cứu ghi nhận dấu vết của nhiễm nấm với các mảng màu trắng, xám, vàng, đen và vết sần — biểu hiện của sự phát triển lại của nấm mốc khi điều kiện ẩm độ thay đổi.

Mặc dù tác giả không trực tiếp lấy mẫu trong một số trường hợp, bằng chứng từ nghiên cứu trước đó cho thấy chi nấm Aspergillus thường xuất hiện trên mẫu khảo cổ; đây là loại nấm có thể giải phóng bào tử phân tán trong không khí. Hít phải lượng bào tử cao có thể gây kích ứng hô hấp hoặc nhiễm trùng ở những người có hệ miễn dịch suy giảm. Các nghiên cứu lịch sử cũng từng phát hiện Aspergillus flavus liên quan đến một cuộc khai quật ở Ba Lan năm 1973; có giả thuyết, chưa được chứng minh, rằng loại nấm này từng góp phần vào cái chết của một số người liên quan tới một cuộc khai quật tại thế kỷ trước.

Bên cạnh nấm, các kỹ thuật ướp xác ở nhiều thời kỳ (đặc biệt thế kỷ 19 — đầu 20) từng sử dụng các hóa chất như thạch tín, thủy ngân, chì, cùng với các chất bảo quản khác như natron, dầu và nhựa cây. Các kim loại nặng này duy trì độc tính qua nhiều thế kỷ. Trong khi bảo tàng áp dụng tiêu chuẩn an toàn: găng tay, khẩu trang, áo bảo hộ và kiểm soát môi trường; các nhà sưu tập tư nhân thường thiếu trang thiết bị và kiến thức về rủi ro hóa học.

Hành vi xử lý và đường di chuyển: nơi rủi ro nhân rộng

Nghiên cứu ghi nhận nhiều hình ảnh và bài đăng thể hiện người dùng chạm trực tiếp vào xác ướp bằng tay trần hoặc trưng bày trong không gian sống mà không che chắn; 22 bài đăng được chỉ ra cụ thể có hành vi tiếp xúc trực tiếp. Hành vi này có thể phát tán bào tử nấm vào không khí sinh hoạt và tăng nguy cơ nhiễm cho cư dân hay khách thăm.

Một mối nguy khác là vận chuyển qua dịch vụ bưu chính: có trường hợp bưu kiện chứa hài cốt gửi từ Anh tới Mỹ đã lọt qua lưới kiểm tra của một hãng vận chuyển dù công ty cấm gửi hài cốt chưa hỏa táng. Người bán lợi dụng khai báo sai về loại hàng — mô hình giáo dục hoặc đồ sưu tầm — khiến nhân viên phân loại, tài xế và nhân viên hải quan đối mặt với nguy cơ sức khỏe mà không hề nhận biết.

Khuyến nghị và biện pháp cần thiết

Các nhà nghiên cứu đề xuất một số giải pháp để giảm thiểu rủi ro hiện hữu: thắt chặt quy định bưu chính về vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng, tăng cường giám sát và phát hiện trên nền tảng mạng xã hội, cùng với đào tạo chuyên môn cho nhân viên vận chuyển và cán bộ hải quan về cách nhận diện và xử lý mặt hàng có nguy cơ sinh học hay hóa chất độc hại.

Đồng thời, cần nâng cao nhận thức giữa người mua sưu tập: preserved không đồng nghĩa với sterile. Khi vật phẩm mang tính sinh học được di chuyển hoặc trưng bày trong môi trường dân cư, nguy cơ phát tán bào tử nấm và ô nhiễm kim loại nặng tồn dư là có thật.

Câu trả lời cho câu hỏi cơ bản

Vậy ‘lời nguyền’ có thật không? Về khía cạnh siêu nhiên, không có bằng chứng khoa học ủng hộ. Tuy nhiên, phần ‘lời nguyền’ theo nghĩa thực tế — tức là rủi ro bệnh tật hoặc độc tố liên quan đến tiếp xúc với hài cốt — là điều có thể xảy ra nếu các vật phẩm đó được xử lý hoặc vận chuyển mà không tuân thủ tiêu chuẩn an toàn.

FAQ — Những thắc mắc thường gặp

• Xác ướp có thể gây bệnh không? Có thể: xác ướp hoặc mô bảo quản có thể chứa nấm mốc (như Aspergillus) và vi sinh vật khác, cùng với hóa chất độc hại còn tồn lưu từ quá trình ướp xác.
• Ai dễ bị ảnh hưởng nhất? Người có hệ miễn dịch suy giảm, nhân viên vận chuyển hoặc người sinh sống trong không gian nơi trưng bày có nguy cơ cao hơn nếu bào tử hoặc chất độc nhiễm ra môi trường.
• Những biện pháp nào nên áp dụng? Găng tay, khẩu trang, trang phục bảo hộ, kiểm soát độ ẩm và quy trình khử nhiễm theo chuẩn bảo tàng khi xử lý, cùng quy định nghiêm ngặt cho vận chuyển.
• Pháp luật có thể can thiệp ra sao? Nghiên cứu khuyến nghị siết quy định bưu chính và tăng giám sát giao dịch trực tuyến để phát hiện hành vi khai báo gian dối và buôn bán trái phép.

Kết luận

Niềm tin vào câu chuyện lời nguyền là phần của ký ức văn hóa và truyền thông, nhưng mối nguy thực tế nằm ở rủi ro sinh học và hóa chất khi hài cốt, xác ướp được buôn bán, xử lý hoặc vận chuyển thiếu an toàn. Bảo tàng và chuyên gia di sản hoạt động với các tiêu chuẩn nghiêm ngặt; khi những vật phẩm này bước vào thị trường tư nhân và chuỗi vận chuyển thương mại mà không được kiểm soát, nguy cơ cho cả người mua lẫn người lao động tăng lên. Hệ thống pháp lý, nền tảng số và dịch vụ bưu chính cần phối hợp để giảm thiểu rủi ro đó.

Những phát hiện hiện có nhắc nhở chúng ta rằng câu chuyện ly kỳ về lời nguyền không nên che mờ trách nhiệm về sức khỏe cộng đồng và quy tắc bảo quản. Bất kỳ ai quan tâm đến việc tiếp xúc hoặc sưu tập hài cốt cổ vật cần hiểu rõ mặt trái của ‘vật phẩm’ này: preserved nhưng không vô trùng, có thể chứa mầm bệnh và hóa chất nguy hại.

Để mở rộng hiểu biết về các phát hiện khảo cổ mang tính chuyển tiếp và lịch sử tiến hóa, bạn có thể khám phá bài viết Khám phá mẫu hóa thạch Chosha praecursor, nơi trình bày phát hiện thu thập từ Texas và ý nghĩa của nó đối với nguồn gốc côn trùng.

Từ góc nhìn tuổi thọ và sinh học dài hạn, bài viết Khám phá tuổi thọ cá trâu miệng lớn và khủng hoảng sinh sản phân tích dữ liệu xác định tuổi và hệ quả sinh học liên quan tới cá thể đặc biệt, hữu ích nếu bạn quan tâm đến sinh học tuổi già ở loài dài đời.

Nếu bạn quan tâm tới các cơ chế gây hỏng lớp phủ kim loại và quá trình dẫn tới ăn mòn, bài Cơ chế giọt nước tích điện phá màng phủ kim loại làm sáng tỏ các thí nghiệm và hệ quả kỹ thuật liên quan tới giọt nước tích điện và thiệt hại vật liệu.